Một cơn ho nhẹ, chiếc mũi hơi nghẹt hoặc thân nhiệt thay đổi tưởng như không đáng ngại có thể tiến triển nhanh ở trẻ dưới 28 ngày tuổi. Ở giai đoạn này, đường thở còn nhỏ, khả năng điều hòa thân nhiệt và bù trừ của cơ thể còn hạn chế. Vì vậy, cha mẹ cần biết chính xác dấu hiệu nào phải gọi cấp cứu và dấu hiệu nào cần đưa trẻ đi khám trong ngày. Năm nhóm cảnh báo dưới đây giúp gia đình theo dõi có trọng tâm, phản ứng bình tĩnh và tránh bỏ lỡ thời điểm cần chăm sóc y tế. Hãy lưu sẵn số 115, địa chỉ cơ sở nhi gần nhất và phương án di chuyển an toàn ngay từ khi trẻ còn khỏe.
2 dấu hiệu trẻ sơ sinh bị ho cần cấp cứu
Trẻ sơ sinh được tính từ lúc chào đời đến hết 28 ngày tuổi. Trong khoảng thời gian này, ho hoặc nghẹt mũi có thể chỉ là biểu hiện nhẹ, nhưng cũng có thể đi kèm tình trạng hô hấp nghiêm trọng. Vấn đề là cha mẹ dễ tập trung vào tiếng ho mà bỏ qua nhịp thở, màu da và mức độ tỉnh táo — ba dữ kiện quan trọng hơn để nhận biết trẻ đang mất khả năng bù trừ.
Và đây chính là điều quan trọng nhất: nếu trẻ khó thở rõ, tím tái, ngừng thở, co giật hoặc không thể đánh thức, gia đình cần gọi 115 hay đưa trẻ đến cơ sở y tế gần nhất ngay. Không chờ cơn ho qua đi, không thử nhiều mẹo tại nhà và không trì hoãn để tiếp tục đo đếm. Nội dung dưới đây hỗ trợ nhận biết tình huống khẩn cấp, không thay thế việc thăm khám và chẩn đoán trực tiếp.
Dấu hiệu 1 là khó thở, tím tái hoặc ngừng thở
Khi trẻ nằm yên, hãy quan sát toàn bộ ngực, bụng và khuôn mặt. Những biểu hiện đáng báo động gồm lồng ngực lõm sâu dưới xương sườn khi hít vào, cánh mũi phập phồng, tiếng rên cuối mỗi nhịp thở, đầu gật theo nhịp hoặc trẻ phải gắng sức rõ rệt mới lấy được hơi. Môi hay lưỡi chuyển xanh tím, trẻ có những khoảng ngừng thở hoặc không thở bình thường là dấu hiệu phải cấp cứu ngay.
Nếu trẻ chưa có biểu hiện nguy kịch, có thể đếm nhịp thở khi trẻ nằm yên, không khóc và không vừa bú. Mỗi lần ngực hoặc bụng nâng lên được tính là một nhịp; cần đếm đủ 60 giây vì nhịp thở ở trẻ sơ sinh có thể không đều. Mức từ 60 lần/phút trở lên khi đang yên cần được đánh giá y tế. Tuy nhiên, không dành thời gian đếm nếu trẻ tím tái, ngừng thở hoặc khó thở rõ. Hãy gọi 115, giữ đường thở thông thoáng và làm theo hướng dẫn của nhân viên cấp cứu; không ép bú, xông hơi nóng hoặc tự chở trẻ đi xa khi tình trạng chưa ổn định.
Dấu hiệu 2 là li bì, co giật hoặc phản ứng bất thường
Trẻ ngủ nhiều không đồng nghĩa với li bì. Một trẻ khỏe thường vẫn cử động, phản ứng khi được chạm nhẹ, thức dậy để bú và có lực mút tương đối ổn định. Ngược lại, trẻ li bì rất khó đánh thức, gần như không phản ứng khi gọi hoặc kích thích nhẹ, ít cử động hơn hẳn, bú yếu, khóc yếu hay the thé. Các biểu hiện mềm nhũn, nhìn đờ đẫn hoặc đột ngột không đáp ứng cũng cần được xem là bất thường.
Nếu trẻ co giật, mất ý thức, tím tái hoặc không thở bình thường, hãy gọi cấp cứu ngay. Đặt trẻ ở nơi an toàn, quan sát thời điểm cơn bắt đầu và làm theo hướng dẫn chuyên môn. Không đặt ngón tay, thìa, khăn hay bất cứ vật gì vào miệng trẻ; không cố ghì tay chân và không cho trẻ uống thuốc hoặc bú trong lúc chưa tỉnh táo. Sau hai nhóm dấu hiệu cấp cứu này, ba cảnh báo tiếp theo tuy có thể kín đáo hơn nhưng vẫn đòi hỏi được khám trong ngày.
3 dấu hiệu trẻ cần đi khám trong ngày
Ba nhóm cảnh báo tiếp theo gồm thân nhiệt bất thường, bú kém kèm dấu hiệu thiếu dịch và triệu chứng hô hấp nặng dần. Trẻ sơ sinh có thể mắc bệnh đáng kể dù chỉ ho ít, chưa sốt hoặc không biểu hiện rầm rộ. Do đó, một con số nhiệt độ bình thường tại một thời điểm không đủ để loại trừ nguy cơ; hành vi, sức bú, nhịp thở và số tã ướt phải được theo dõi song song.
Nếu trẻ khác hẳn thường ngày, gia đình nên liên hệ bác sĩ hoặc đưa trẻ đi khám trong ngày, đặc biệt khi trẻ sinh non, nhẹ cân hoặc có bệnh tim, phổi. Trước khi đi, hãy ghi lại nhiệt độ, cách đo, thời điểm triệu chứng bắt đầu, số cữ bú, số lần nôn và số tã ướt. Những dữ kiện ngắn gọn này giúp bác sĩ nhận định diễn tiến nhanh hơn và tránh phụ thuộc hoàn toàn vào trí nhớ khi cha mẹ đang lo lắng.
Dấu hiệu 3 là sốt từ 38°C hoặc thân nhiệt dưới 36°C
Với trẻ từ 0 đến 28 ngày tuổi, nhiệt độ từ 38°C trở lên cần được đánh giá y tế ngay, kể cả khi trẻ vẫn bú hoặc chưa có biểu hiện nặng. Nhiệt độ dưới 36°C cũng là một bất thường cần được xem xét sớm, nhất là khi đi kèm da lạnh, bú yếu, ít cử động hay phản ứng chậm. Không nên chờ nhiệt độ tăng thêm hoặc đợi đến ngày hôm sau.
Hãy dùng nhiệt kế điện tử và đo theo phương pháp được cơ sở y tế hướng dẫn. Sờ trán chỉ cho cảm nhận tương đối, còn nhiệt kế đo tai thường không phù hợp với ống tai rất nhỏ của trẻ sơ sinh. Không tự dùng paracetamol, ibuprofen, kháng sinh hay thuốc cảm khi chưa có chỉ định dành riêng cho trẻ. Đồng thời, không chườm lạnh, lau rượu hoặc quấn trẻ trong quá nhiều lớp chăn áo; các cách này có thể làm sai lệch việc đánh giá thân nhiệt hoặc gây thêm rủi ro.
Dấu hiệu 4 là bỏ bú, nôn nhiều hoặc ít tã ướt
Nghẹt mũi có thể khiến trẻ khó phối hợp đồng thời ba động tác bú, nuốt và thở. Dấu hiệu cần chú ý gồm lượng bú giảm rõ so với thường ngày, bỏ từ hai cữ liên tiếp, bú vài phút đã kiệt sức hoặc liên tục phải nhả vú để lấy hơi. Trẻ không giữ được sữa, nôn nhiều, miệng khô, thóp trũng hoặc số tã ướt giảm đáng kể so với nhịp sinh hoạt quen thuộc cũng cần được khám sớm.
Nếu trẻ ho sặc, tím quanh môi, thở mệt khi bú hoặc không thể hoàn thành cữ bú, không nên cố cho bú tiếp. Khi trẻ vẫn tỉnh và thở ổn, có thể cho bú mẹ thành các cữ ngắn hơn trong lúc chờ tư vấn y tế. Không ép bú, không tự pha loãng sữa công thức và không cho trẻ uống thêm nước, mật ong hoặc nước lá. Việc đưa chất lỏng không phù hợp có thể làm trẻ sặc, rối loạn dinh dưỡng hoặc trì hoãn đánh giá y tế cần thiết.
Dấu hiệu 5 là ho hoặc nghẹt mũi nặng dần
Diễn tiến đáng lo không chỉ nằm ở số ngày trẻ ho. Cần đưa trẻ khám trong ngày nếu cơn ho trở nên dồn dập, ho kèm nôn, tím tái, xuất hiện tiếng thở rít hoặc khò khè mới, hay nghẹt mũi đến mức không bú được. Triệu chứng tăng dần thay vì ổn định, thở nhanh, bú kém hoặc hành vi khác thường đều là lý do không nên tiếp tục quan sát tại nhà.
Với trẻ sơ sinh, ngay cả ho mới xuất hiện cũng nên được tư vấn y tế sớm; không cần chờ đủ ba ngày hay một tuần. Ngoài ra, một yếu tố dễ bị bỏ sót là nguồn lây trong gia đình. Hãy báo cho bác sĩ nếu trẻ vừa tiếp xúc với người mắc cúm, COVID-19, ho gà hoặc một bệnh hô hấp khác. Người lớn và trẻ lớn đôi khi chỉ ho nhẹ nhưng vẫn có thể truyền tác nhân gây bệnh cho em bé.
Chăm sóc trẻ sơ sinh an toàn trước khi đi khám
Sau khi nhận biết dấu hiệu, bước tiếp theo là phân loại hành động. Khó thở rõ, tím tái, ngừng thở, co giật hoặc mất ý thức cần gọi 115. Sốt từ 38°C, thân nhiệt dưới 36°C, bú kém, ít tã ướt hoặc triệu chứng nặng dần cần được khám ngay trong ngày. Chỉ theo dõi tại nhà khi trẻ tỉnh, thở bình thường, bú được và không có bất cứ cảnh báo nào trong năm nhóm trên, đồng thời gia đình đã nhận được hướng dẫn phù hợp từ nhân viên y tế.
Trong thời gian chuẩn bị đi khám, nên ưu tiên những biện pháp ít rủi ro như làm thông thoáng mũi đúng cách, duy trì bú phù hợp, giữ phòng thoáng và tránh hoàn toàn khói thuốc. Không để mong muốn làm trẻ dễ chịu ngay dẫn đến việc sử dụng thuốc hoặc mẹo dân gian thiếu an toàn.
Làm thông thoáng mũi mà không gây tổn thương
Khi dịch mũi thực sự cản trở việc thở hoặc bú, có thể nhỏ một lượng vừa đủ nước muối sinh lý 0,9%, sau đó hút mũi nhẹ trước cữ bú. Dụng cụ phải sạch, đầu hút chỉ đặt nông và lực hút vừa phải. Hút quá sâu hoặc quá thường xuyên có thể làm niêm mạc sưng, khiến nghẹt mũi tăng thêm. Nếu có chảy máu, cần dừng thao tác và hỏi ý kiến nhân viên y tế.
Không tự nhỏ thuốc co mạch, tinh dầu, dầu gió, nước tỏi, sữa mẹ hoặc dung dịch tự pha vào mũi. Khi ngủ, luôn đặt trẻ nằm ngửa trên bề mặt phẳng, chắc và trống thoáng. Không kê gối, nâng nghiêng nệm, dùng chặn đầu hoặc cho trẻ ngủ trong ghế ô tô nhằm giảm nghẹt mũi, vì các tư thế và vật dụng này có thể làm tăng nguy cơ tắc nghẽn đường thở.
Theo dõi nhiệt độ, nhịp thở và cữ bú
Một nhật ký ngắn giúp biến cảm giác “hình như trẻ yếu hơn” thành thông tin cụ thể. Theo từng mốc giờ, hãy ghi nhiệt độ và cách đo, nhịp thở trong đủ 60 giây khi trẻ yên, thời lượng hoặc lượng bú, số tã ướt, số lần nôn và mức độ tỉnh táo. Không cần tạo bảng phức tạp; một ghi chú trên điện thoại cũng đủ nếu dữ liệu có thời điểm rõ ràng.
Nếu xuất hiện tiếng thở hoặc cơn ho bất thường không liên tục, có thể quay video khoảng 20–30 giây để bác sĩ quan sát, miễn là việc quay không làm chậm gọi cấp cứu. Gia đình cũng nên chuẩn bị tuổi thai khi sinh, cân nặng hiện tại, bệnh nền, thuốc đã dùng, lịch tiêm chủng và tiền sử tiếp xúc người bệnh. Mang theo các thông tin này khi gọi tư vấn hoặc đến khám sẽ giúp quá trình tiếp nhận thuận lợi hơn.
Tránh thuốc ho và mẹo dân gian cho trẻ sơ sinh
Không tự cho trẻ sơ sinh dùng thuốc ho, thuốc cảm phối hợp, thuốc kháng histamine, thuốc long đờm, kháng sinh hoặc thuốc của người lớn. Chỉ một sai lệch nhỏ về hoạt chất hay liều lượng cũng có thể gây hậu quả nghiêm trọng ở cơ thể còn rất nhỏ. Mật ong tuyệt đối không dùng cho trẻ dưới 12 tháng do nguy cơ ngộ độc botulinum. Xông hơi nóng cũng cần tránh vì có thể gây bỏng và không xử lý được nguyên nhân của triệu chứng.
Trước khi nhận biết năm dấu hiệu này, cha mẹ có thể chỉ thấy một em bé đang ho hoặc nghẹt mũi và phân vân nên chờ bao lâu. Sau khi đối chiếu, gia đình có thể xác định rõ hơn tình huống phải gọi 115, tình huống cần khám trong ngày và thông tin cần mang theo. Cầu nối giữa hai trạng thái ấy là một kế hoạch rất ngắn: lưu danh sách 5 dấu hiệu, chuẩn bị hồ sơ y tế của trẻ và lưu số cơ sở khám nhi gần nhất. Nếu vẫn chưa chắc trẻ có đang trở nặng hay không, hãy liên hệ bác sĩ ngay thay vì tiếp tục chờ.